WORMS: ALTE JUDENFRIEDHOF DER HEILIGEN SAND

De joodse begraafplaats in Worms is de oudste joodse begraafplaats van Europa. De begraafplaats is destijds aangelegd in een voormalige zandgroeve voor de muren van de vroeg-middeleeuwse stad en kwam in de laat-Middeleeuwen binnen de stadsmuren te liggen; er zijn nog ongeveer 2000 deels middeleeuwse grafstenen.
Het Alte Judenfriedhof wordt het ‘Heilige Sand’ genoemd, omdat volgens de legende op deze plaats zand uit het Heilig Land is uitgestrooid.

oudste deel

De begraafplaats bestaat uit twee delen. Op het oudste en diepst gelegen stuk werd vanaf de 11^e eeuw, op het nieuwste en hoogst gelegen deel vanaf de 18^e eeuw begraven tot 1911.

De eerste teraardebestellingen waren na 1034, het jaar van de bouw van de eerste synagoge en waarschijnlijk het stichtings-jaar van de joodse gemeente in Worms. De oudste grafsteen is uit 1076; er zijn 12 grafstenen uit de 11 eeuw. Uit de 12^e eeuw zijn er nog bijna 50 stenen. De vorm van de grafsteen is in de 11^e eeuw uitsluitend en in de 12^e eeuw voornamelijk een ruw zandsteenblok die naar onder toe kleiner wordt en waar op de voorkant hebreeuwse letters zijn ingekrast.
Na 1260 vond er een eerste ommuring van het ‘Heilige Sand’ plaats. De christenen in Worms vonden dat maar verdacht en door het betalen van 400 pond Heller konden de Joden de verwoesting van hun begraafplaats voorkomen.
In 1625 werd de begraafplaats totaal vernieuwd op kosten van David Oppenheimer (+1642). De binnenpoort met het metaarhuisje en het stenen wasbekken hebben nog de vorm die ze toen kregen. Met het water van het bekken wast de Jood, die bij ieder bezoek aan een grafveld onrein wordt, voor het verlaten van de begraafplaats zijn handen. Ook de muur rond de begraafplaats werd toen vernieuwd.

foto: jeannette Goudsmit

nieuwe deel

Vanaf het begin van de 18^e eeuw werden de doden op het hoger gelegen deel, een gedeelte van de in 1689 gesloopte stadswal, begraven. De grafstenen die hier staan stammen vooral uit de 18^e en 19^e eeuw, maar ook moderne stenen met hebreeuwse en duitse tekst staan op dit deel, dat tot 1911 werd gebruikt. Onder de stenen uit de 18^e en 19^e eeuw komen geregeld dubbele stenen voor in de vorm van de stenen tafelen met de tien geboden van Mozes. Ze waren in 1740 in de mode gekomen, toen een rector uit Worms zo’n soort joodse grafsteen had opgegraven die uit de voorchristelijke tijd zou stammen. Onder de indruk van de vermoedelijke ouderdom van de joodse gemeente in Worms, gingen de Joden deze vorm weer gebruiken.
De sluiting van de oude joodse begraafplaats vond plaats in 1911; in hetzelfde jaar werd de nieuwe joodse begraafplaats op de Hochheimer Höhe bij Worms geopend. Beide begraafplaatsen overleefden de stormen van het ‘Derde Rijk’, maar door geallieerde bombardementen liepen talrijke stenen op de oude begraafplaats schade op. Een deel kon hersteld worden.

graven van belangrijke joden

Aan de ingang van de begraafplaats hangt een plaat met de tekst: "Oude Jodenbegraafplaats het ‘Heilig Zand’ van de Wormser Joden. Hier rusten beroemde rabbijnen, martelaars en edele mensen uit negen eeuwen. Een gedenkwaardige plaats voor de Joden uit de hele wereld. Oudste joodse begraafplaats van Europa."
Zowel op het oude als het nieuwe deel bevinden zich ongeveer 1000 grafstenen, in totaal 2000 stenen. Onder een aantal daarvan liggen beroemde rabbijnen.
De oudste grafsteen van deze begraafplaats bevat de tekst:
Dit is de grafsteen van Jakob ha-bachur, die overleed in het jaar 4837 (=1076/77) volgens de tijdrekening. Moge zijn ziel gebonden worden in de bundel des levens.

rabbi Meir von Rothenburg (1293)

Het beroemdste graf is het graf van rabbi Meir.
De naast elkaar staande grafstenen van Rabbi Meir (1293) en Alexander ben Salomo (1307) zijn pelgrimsdoelen van het jodendom in de hele wereld geworden. Direct na de binnenpoort liggen beide graven, bedekt met talrijke steentjes.
Rabbi Meir, rond 1220 in Worms geboren, was in zijn tijd een autoriteit op theologisch en juridisch gebied. Na lange tijd in Rothenburg o.T. gewerkt te hebben werd hij rabbijn in Mainz. Toen in 1286 veel Joden, waaronder Meir, wilden emigreren naar Palestina en er zo voor de keizerlijke kas tekorten dreigden, werd Meir door Rudolf von Habsburg gevangen genomen, omdat men in hem de aanstichter zag. Rabbi Meir verbood de Duitse joden hem vrij te kopen en hij stierf dan ook in gevangenschap in 1293. Pas 14 jaar na zijn dood lukte het de Frankfurter koopman Alexander ben Salomo door zijn hele vermogen op te offeren het lijk vrij te kopen. En zo werd rabbi Meir, die ook Mahram genoemd werd, in 1307 alsnog in zijn geboorteplaats begraven. De graftekst:

Mahram, onze leraar Meir. Dit gedenkteken staat bij het hoofd van onze meester, Rabbi Meir, zoon van Rabbi Baruch, die door de roomse keizer op 14 Tammuz 5046 gevangen werd gezet. Hij stierf op 19 Ijjar 5053 in gevangenschap en werd niet begraven tot 4 Adar 5067. Moge zijn ziel vertoeven bij de zielen van de rechtvaardigen der wereld in de tuin van Eden. Amen.

 ©Copyright tekst en foto's Rindert Brouwer

Naar fotoboek Alte Judenfriedhof " Der Heiligen Sand"