Geschiedenis Oude Stadsbegraafplaats Leeuwarden

Bijna 165 jaar oud is de begraafplaats aan de Spanjaardslaan in Leeuwarden. Als je er rondwandelt wordt je overvallen door een serene sfeer,  alsof je in een park loopt . Dat was ook alleszins de bedoeling van de ontwerper van de begraafplaats. Omdat in 1827 een koninklijk verbod een definitief einde maakte aan het zo onhygiënische begraven in kerkgebouwen moesten grote gemeenten in Nederland op zoek naar geschikte lokaties voor begraafplaatsen buiten de stad. Voor de 19e eeuw hadden waarschuwingen tegen het ongezonde van begraven in kerkgebouwen weinig effect. Wel werd in 1778 een stuk duingrond in Scheveningen bestemd voor de begraafplaats "Ter Navolging". In de jaren tussen de aanleg van "Ter Navolging" en de begraafplaats in Leeuwarden gebeurde er veel in Nederland, maar op het gebied van begraven bleef men vasthouden aan heersende tradities. Desondanks slaagde de ontwerper van de begraafplaats in Leeuwarden, de tuinarchitect Lucas Pieters Roodbaard, er in een begraafplaats te ontwerpen die naar zijn idee een begraafpark  genoemd kon worden.

Dat idee, van een park in combinatie met een begraafplaats, is wat deze plaats vandaag de dag nog steeds zo bijzonder maakt. De begraafplaats werd geopend in 1833, vier jaar nadat de gemeente besloten had de oude terp Fiswerd hiervoor te gaan gebruiken. Ooit stond hier een klooster, maar door allerlei strubbelingen was die al eeuwen geleden verdwenen. De begraafplaats werd ontworpen onder invloed van romantische ideeën die in die tijd enorm in de belangstelling stonden. Hierdoor maakt de begraafplaats geen zakelijke, strakke indruk, maar een pseudo-natuurlijke, nonchalante indruk. Er zijn brede rondlopende paden, bolvormige grafvelden en onverwachte doorzichten met veel verschillende bomen en struiken. Ondanks dat er meer dan anderhalve eeuw verstreken is, zijn de bedoelingen uit de jaren dertig van de vorige eeuw nog steeds te herkennen.

Als je tussen de witte huisjes  de begraafplaats op loopt, merk je onmiddellijk dat je afstand neemt van de stad achter je. Op zomerse dagen, wandelend over de kronkelende, met grind verharde paden, waan je je niet op een begraafplaats, maar in een oud park. Toch biedt een blik opzij je soms een onverwacht uitzicht op grafmonumenten, waarvan er hier nog honderden staan. Als je dan een afdeling oploopt, zie je al snel dat het hier gaat om een 19e eeuwse begraafplaats. De indruk die de vele, soms behoorlijk vervallen grafmonumenten wekken is onmiskenbaar van de vorige eeuw.

Elke afdeling verteld zijn eigen verhaal. Vijf van zulke afdelingen kent de begraafplaats.
De eerste afdeling was bestemd voor de rijke burgers en adellijke lieden van de stad Leeuwarden en de provincie Friesland. Hier vind je dan ook beroemde families zoals de Eijsinga's, Andringa de Kempenaers , de Ypeij's en Vegelin van Claerbergen. Zij lieten fraaie monumenten plaatsen op hun laatste rustplaats met daarop tekenen die hun afkomst duidelijk maakte aan eenieder die de begraafplaats bezocht. Sommige graven zijn ook omgeven door fraaie hekwerken, waarvan de meesten nu roestig de wacht houden.

Op de tweede afdeling zie je dat de statige monumenten geringer in aantal zijn. Toch heeft de rijke burgerij die hier ligt zich soms ook niet onbetuigd gelaten. Sommige stenen laten onder de bladeren van de laatste herfst een rijkdom aan symboliek  zien die soms zoveel meer zegt dan alleen een tekst.

Op de derde afdeling vinden we de laatste rustplaats van de zogenaamde gegoede burgerij van Leeuwarden. Adel tref je hier niet meer aan en de beroepen van degenen die hier begraven werden zijn eenvoudig. Ook hier zie je uiteraard weer uitzonderingen. Mensen van betekenis die van hun navolgers de laatste eer kregen in de vorm van een betekenisvol grafmonument, zoals Lourens F. Zandstra

De vierde afdeling ligt het verst van de ingang. Op deze afdeling zijn veel mensen begraven die nooit een echt monument hebben gehad of ze hadden houten bordjes  die reeds lang vergaan zijn, net als zijzelf. De vierde afdeling kenmerkt zich door vele staande, eenvoudige grafzerken. Slechts hier en daar staat een hekje om een graf.

De vijfde afdeling is de laatst aangelegde. Je ziet onmiddellijk dat deze anders van opzet is. Gras overheerst hier en de ruimte tussen de grafmonumenten is veel groter dan op de andere velden.

Verscholen in het groen staat in een hoek ook nog het lijkenhuisje van de begraafplaats. Dat hier de tand des tijds geknaagd heeft is goed te zien . Het fraaie gebouwtje diende ooit de vrees voor het levend begraven worden, weg te nemen. Of dat gelukt is, is niet meer te achterhalen. Tussen hoge muren van taxus verlaat je de begraafplaats weer, tussen de witte huisjes door gewandeld en door het zware hek dat onmiskenbaar laat zien waar je net was.

Stichting Oude Stadsbegraafplaats Leeuwarden

In 1996 is op initiatief van de gemeente Leeuwarden en een aantal enthousiaste Leeuwarders een stichting opgericht die zich inzet voor het behoud van de begraafplaats. Hoe mooi de begraafplaats ook is en hoe gewaardeerd deze ook wordt, er zijn altijd wel mensen met een andere mening en uiteraard is de tijd geen gunstige partner van de begraafplaats.

De begraafplaats is in 1970 gesloten en begraven wordt er al lang niet meer. Eind jaren tachtig leek het er hard op dat de begraafplaats zou verdwijnen, ondanks dat ze voorkwam op de monumentenlijst van ons land. De gemeente leek geen grip meer te hebben op het bewerkelijke groen en het onderhoud van de grafmonumenten liet veel te wensen over. Het mag dan een romantisch plaatje opleveren voor de leken, voor de meer deskundige bezoekers begon de situatie dreigend te worden.

Door de inzet van enkele mensen binnen de afdelingen monumentenzorg en groen van de gemeente Leeuwarden is er een voorstel op tafel gekomen waarin een stichting als beste oplossing uit de bus kwam. Een aantal mensen dat ervaring had op het gebied van begraven en begraafplaatsen nam zitting in die stichting en inmiddels is er door een goede inzet al heel wat bereikt. Het groen op de begraafplaats is in de afgelopen jaren flink aangepakt en achterstallig onderhoud is ingelopen.

De stichting zet zich met name in voor consolidatie van de huidige situatie. Zij ziet in dat de begraafplaats onderhevig is aan verval, maar wil graag dit verval begeleiden zodat onnodige schade uitgesloten wordt.

De stichting zoekt ook naar mensen die de grafmonumenten van hun voorouders willen behouden. Dit kunnen de mensen doen door het grafmonument te blijven, of weer te gaan onderhouden. Er zijn ook mensen die een bijdrage aan de stichting overmaken om het de stichting mogelijk te maken hun doel te bereiken.

Jaarlijks wil de stichting tweemaal een schoonmaakdag houden om de betrokkenheid van de bewoners van Leeuwarden bij de begraafplaats te vergroten. Voor de gehele begraafplaats is een restauratieplan geschreven waarvoor binnenkort subsidie aangevraagd zal worden.

Stichting Oude Stadsbegraafplaats Leeuwarden
Postbus 1644
8901 BX Leeuwarden
Telefoon 035 - 5381155
Het bankrekeningnummer van de stichting is 614.996.392